Menengiç

Genel Bakış

Menengiç, Güneydoğu Anadolu'da menengiç kahvesiyle özdeşleşmiş, fıstığın yabani akrabası olan bir ağacın meyvesidir. Pistacia terebinthus, Antep fıstığı (P. vera) ile aynı cinse ve sumakla aynı familyaya, Anacardiaceae'ye aittir. Kew'in Plants of the World Online kaydı türün doğal yayılışını Akdeniz havzası olarak verir: İber Yarımadası ve Kuzey Afrika'dan Balkanlar'a, Kıbrıs'a, Doğu Akdeniz kıyılarına ve Türkiye'ye kadar uzanır. Türkiye'de bitki bölgeye göre menengiç, çitlembik, bıttım veya melengiç adlarıyla anılır; güneydoğuda tarihsel olarak Antep fıstığının aşılandığı anaç olarak da önemlidir. Menengiç, genellikle 3–10 metre boylanan, yaprak döken bir ağaç veya çalıdır. Yaprakları tek sayılı bileşik, 5–9 parlak yaprakçıktan oluşur ve ezildiğinde reçineli, terebentin benzeri bir koku verir. Türün İngilizce adı "turpentine tree" da gövdesinden elde edilen reçineden gelir; bu reçine tarihte Sakız Adası terebentini olarak ticarete girmiştir. Bitki iki evciklidir; dişi ağaçlar ilkbaharda kırmızımsı salkımlar halinde çiçek açar. Yapraklarda ve sürgünlerde böceklerin oluşturduğu boynuz biçimli urlar sık görülür. Meyve, 5–7 mm çapında, küremsi ve hafif basık, tek çekirdekli bir sert çekirdekli meyvedir. Olgunlaşma sırasında renk önce kırmızıya, ardından yeşilimsi-maviye veya koyu kahverengiye döner; olgun meyve ince bir reçineli et ve içinde sert kabuklu küçük bir çekirdek içerir. Hasat yaz sonu ile sonbaharda, salkımlar dalda olgunlaştığında yapılır; meyveler güneşte kurutulur. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi'nin tarım ve doğa dergisinde yayımlanan bir çalışma menengicin farklı kullanım alanlarına yönelik potansiyelini incelemiştir. Ticari menengiç ürünlerinin temel kalite göstergeleri tanelerin olgunluğu, temizliği ve yağ-reçine içeriğidir. İyi bir partide taneler dolgun, tek tip ve koyu renklidir; dal, yaprak ve toz oranı düşüktür. Kırmızı kalmış, olgunlaşmamış taneler daha az yağlı ve buruk olur. Menengiç kahvesi yapımında kurutulmuş meyveler kavrulur, ardından yağlı bir macun kıvamına gelene kadar öğütülür; bu macun sütle veya suyla pişirilir. Kavurma, meyvedeki yağın ve reçineli bileşenlerin aromasını değiştirerek kahveyi andıran ancak kafeinsiz, reçineli ve fıstıksı bir profil ortaya çıkarır. Foods dergisinde yayımlanan bir derleme, Pistacia terebinthus'un gıda koruma, fonksiyonel gıda ve besin öğesi potansiyelini ele alır ve meyvenin yağ asitleri, fenolik bileşikleri ve tokoferolleri üzerine yapılan çalışmaları özetler. Bu bulgular ağırlıklı olarak kimyasal ve laboratuvar çalışmalarına dayanır ve menengici bir sağlık ürünü olarak tanıtmak için kullanılmamalıdır. Menengiç, sumak ve fıstıkla aynı familyada yer aldığından bu familyadaki bitkilere karşı alerjisi olanların dikkatli olması gerekir. Piyasada menengiç bütün kuru meyve, kavrulmuş ve öğütülmüş menengiç kahvesi (macun veya toz), menengiç yağı ve menengiç sabunu olarak bulunur. Hazır menengiç kahvelerinde şeker, süt tozu veya başka katkılar olabileceğinden içerik listesi okunmalıdır.

Kaynaklar

• Pistacia terebinthus L. | Plants of the World Online
  Botanik veri tabanı · Royal Botanic Gardens, Kew
• Investigation of New Potential Uses of Menengiç (Pistacia terebinthus) for Various Areas
  Akademik · KSÜ Tarım ve Doğa Dergisi (Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi)
• Advancing Pistacia terebinthus L. (Anacardiaceae) Research: Food Preservation, Functional Foods, and Nutraceutical Potential
  Bilimsel · Foods