Keten Tohumu

Genel Bakış

Keten, lif ve tohum için binlerce yıldır tarımı yapılan tek yıllık, ince gövdeli bir bitkidir. Kew'in Plants of the World Online kaydı türü Linaceae familyasında kabul eder ve doğal yayılışını Türkiye'den İran'a uzanan bölge olarak verir; bugün dünyanın pek çok ılıman bölgesinde yetiştirilen keten, bu alanların çoğunda sonradan getirilmiş bir kültür bitkisidir. Bitki 60 cm civarına kadar boylanabilir, dar mızraksı yapraklar taşır ve genellikle mavi, bazen beyaz çiçekler açar. Çiçeklerin ardından küresel kapsüller gelişir; her kapsülde birkaç yassı tohum bulunur. Aktarlarda ve gıda raflarında satılan ürün bu tohumdur. Tohum yaklaşık 4–6 mm uzunluğunda, bir ucu hafif sivri, oval ve yassıdır. Kabuk yüzeyi parlak ve pürüzsüzdür. Kahverengi keten en yaygın tiptir; altın sarısı keten ise farklı çeşitlerden gelir ve renk farkı tek başına kalite göstergesi değildir. Kaliteli partide tohumlar tek tip boyda, kırıksız, tozsuz ve parlaktır; donuk, buruşuk, yeşilimsi ya da çok sayıda kırık tohum içeren partiler olgunlaşma veya depolama sorunlarına işaret edebilir. Hasat, kapsüller kahverengileşip kuruduğunda yapılır; harman sonrası tohumlar yabancı ot tohumlarından ve kapsül kırıntılarından ayrılarak temizlenir. Keten tohumunun en ayırt edici özelliği dış kabuktaki müsilajdır. Tohum suya konduğunda birkaç dakika içinde çevresinde jel kıvamında, kaygan bir tabaka oluşur. Avrupa İlaç Ajansı (EMA) keten tohumu için yayımladığı değerlendirmede kullanılan kısmı kültüre alınmış bitkilerin kurutulmuş olgun tohumu olarak tanımlar ve tohumun bağırsakta şişerek hacim kazandığını açıklar. Aynı değerlendirme, bu şişme özelliği nedeniyle yutma güçlüğü, boğaz sorunları veya bağırsak tıkanıklığı durumlarında ürünün uygun olmadığını; tohumun yeterli sıvıyla alınması gerektiğini vurgular. Bu bilgi, keten tohumunu bir tedavi olarak değil, fiziksel davranışı güçlü bir lif kaynağı olarak tanımlamak için önemlidir. Tohum içindeki sabit yağ, doymamış yağ asitlerince zengindir. Bu durum ürünün en hassas yanını oluşturur: bütün tohum kabuğu sayesinde görece dayanıklıdır, ancak öğütüldüğünde yağ oksijenle hızla temas eder ve acılaşma başlar. Taze öğütülmüş keten hafif fındıksı ve tahılımsı kokar; bayatlamış keten unu ise yağlı boya, eski ceviz veya balık yağını andıran keskin bir koku verir. Bu nedenle etikette öğütme veya paketleme tarihi, ürünün bütün mü öğütülmüş mü olduğu ve varsa yağı alınmış (küspe) olup olmadığı kontrol edilmelidir. Yağı alınmış keten unu daha az yağ içerir ve farklı bir üründür. Piyasada keten; bütün tohum, taze veya vakumlu öğütülmüş toz, yağı alınmış keten unu, soğuk sıkım keten yağı ve kapsül biçiminde bulunur. Gıda amaçlı keten yağı ile boya ve vernik sanayisinde kullanılan teknik bezir yağı aynı şey değildir; teknik yağ gıda olarak kullanılmamalıdır. Keten yağı ışık ve ısıya çok duyarlı olduğundan koyu şişede, soğuk zincirde satılması tercih edilir. Tüketici açısından dikkat edilecek nokta, ürünün tür adı, menşe, parti numarası ve son tüketim tarihidir. Ham ketende doğal olarak siyanojenik glikozitler bulunduğu bilimsel literatürde bilinir; bu nedenle ürünü gıda olarak tanımlarken makul tüketim alışkanlıklarının dışına çıkan kullanımlar önerilmemelidir. İlaç kullanan kişilerin yüksek lifli ürünlerin ilaç emilimini etkileyebileceğini göz önünde bulundurarak zamanlama konusunda eczacı veya hekime danışması uygun olur.

Kaynaklar

• Linum usitatissimum L. | Plants of the World Online
  Botanik veri tabanı · Royal Botanic Gardens, Kew
• Lini semen - herbal medicinal product
  Resmî kurum · European Medicines Agency · 27 Ocak 2005