Havlıcan

Genel Bakış

Havlıcan, Osmanlı dönemi macunlarından bugünkü aktar raflarına kadar uzanan uzun bir ticaret geçmişine sahip bir köktür; Türkiye'de yetişmez ve tamamen ithal edilir. Alpinia officinarum, zencefil ve zerdeçalla aynı familyaya, Zingiberaceae'ye ait çok yıllık otsu bir bitkidir. Kew'in Plants of the World Online kaydı türün doğal yayılışını Güneydoğu Çin, Hainan adası ve Vietnam olarak verir. Çin'in güneyinde, özellikle Guangdong ve Hainan'da uzun süredir yetiştirilir. Bitki toprak altında yatay ilerleyen, dallanan bir rizom geliştirir; bu rizomdan 1 metre kadar boylanabilen, uzun ve dar yapraklı sürgünler çıkar. Çiçekler sürgün ucunda, beyaz zemin üzerinde kırmızı çizgili dudaklı yapıdadır. Ticari açıdan değerli olan kısım rizomdur. Rizomlar birkaç yıllık bitkilerden sökülür, sürgün ve kılcal köklerden temizlenir, parçalara kesilip güneşte kurutulur. Kuru havlıcan 1–2 cm kalınlığında, silindirik, bazen hafif kıvrık, kırmızımsı kahverengi parçalardan oluşur. Yüzeyde belirli aralıklarla dizilmiş açık renkli, dalgalı halkalar bulunur; bunlar yaprak kınlarının bıraktığı izlerdir ve havlıcanı tanımada en güvenilir görsel ipuçlarından biridir. Kırıldığında lifli bir yapı görülür; iç kısım dış kabuktan daha açık, turuncumsu kahverengidir ve ortada daha koyu bir merkez silindiri seçilir. Rizom oldukça serttir, kolay kırılmaz. Havlıcanın karıştırıldığı başlıca ürün büyük galangaldır (Alpinia galanga). Güneydoğu Asya mutfaklarında taze olarak kullanılan büyük galanga daha iri, daha açık renkli ve daha yumuşak aromalıdır; havlıcan ise daha ince, koyu ve keskin kokuludur. Ticarette her ikisi de İngilizcede "galangal" diye anılabildiği için etikette botanik adın yer alması önemlidir. Zencefilden ayrımı ise renk ve halkalanmayla kolaydır: zencefil açık bej, yassı ve dallı parçalardan oluşur; havlıcan kırmızımsı ve belirgin halkalıdır. Aroma, rizomdaki uçucu yağdan gelir. Kırıldığında kafur ve okaliptüse yakın ferah bir koku ile birlikte hafif çiçeksi ve reçineli notalar yayılır. Tadında zencefile benzeyen fakat daha kuru, daha biberimsi bir yakıcılık bulunur. Bilimsel çalışmalar havlıcan rizomunda galangin gibi flavonoidleri, diarilheptanoidleri ve uçucu bileşenleri ayrıntılı biçimde incelemiştir. Bu çalışmaların önemli bir kısmı laboratuvar düzeyindedir ve tüketiciye yönelik bir tanıtımda sağlık iddiası olarak kullanılmamalıdır. Havlıcan aktarlarda bütün veya kırılmış kuru rizom, toz ve çeşitli macun ile baharat karışımlarının bileşeni olarak satılır. Toz halinde renk ve koku hızla zayıfladığından bütün rizom tercih edilebilir. Etikette menşe, botanik ad ve ürünün katkısız olup olmadığı kontrol edilmelidir; tozun rengi beklenenden çok açık veya kokusu zayıfsa başka rizomlarla karışım ihtimali göz önünde bulundurulmalıdır.

Kaynaklar

• Alpinia officinarum Hance | Plants of the World Online
  Botanik veri tabanı · Royal Botanic Gardens, Kew
• A Review on the Pharmacological Activities and Phytochemicals of Alpinia officinarum (Galangal) Extracts Derived from Bioassay-Guided Fractionation and Isolation
  Bilimsel · National Library of Medicine (PubMed)