Chia

Genel Bakış

Chia, adaçayı ile aynı cinse (Salvia) ait, bir metreyi aşabilen tek yıllık bir bitkidir. Botanik adı Salvia hispanica olan bu tür, Meksika ve Guatemala'nın doğal florasına aittir. Yaz sonunda sürgün uçlarında mavi-mor çiçeklerden oluşan başaklar açar. Chia tohumu olarak satılan ürün, botanik açıdan küçük kuru meyvelerdir; ancak mutfakta tohum adı yerleşmiştir. Aynı cinsten olsa da chia, adaçayı gibi aromatik yaprakları için değil, tohumları için yetiştirilir. Tohumlar yaklaşık 1-2 milimetre boyunda, oval ve parlaktır. Çoğunun rengi gri, siyah ve beyaz beneklidir; bazı partilerde tamamen beyaz tohumlar görülür. Beyaz ve siyah tohumlar aynı türe aittir ve renk tek başına kalite ölçütü değildir. Chia, Kolomb öncesi Orta Amerika'da mısır ve fasulyeyle birlikte önemli bir besin bitkisiydi ve Aztekler döneminde vergi olarak toplandığı bilinir. Uzun süre unutulan bitki, 20. yüzyılın sonlarından itibaren Arjantin, Bolivya, Meksika ve Paraguay'da yeniden ticari olarak yetiştirilmeye başlandı. Chia kısa gün bitkisidir; çiçeklenmesi gün uzunluğuna bağlıdır. Bu yüzden Türkiye gibi daha kuzey enlemlerde tohum olgunlaşması sorunlu olabilir ve ticari ürünün büyük kısmı ithal edilir. Chianın en bilinen özelliği, sıvıyla temas ettiğinde yüzeyinde şeffaf ve kaygan bir jel tabakası oluşturmasıdır. Bu jel, tohum kabuğundaki suda çözünen liflerden (müsilaj) kaynaklanır. Tohumlar suya, süte veya yoğurda karıştırıldığında birkaç dakika içinde şişmeye başlar ve karışım puding kıvamına gelir. Bu özellik chia pudingi gibi tariflerde, vegan hamur işlerinde yumurta yerine bağlayıcı olarak ve içeceklerde kıvam verici olarak kullanılır. Chianın kendine özgü güçlü bir tadı yoktur; hafif fındıksı ve nötrdür. Chia tohumları sıvıyla birlikte önemli ölçüde şiştiği için, kuru tohumu bol miktarda ve sıvısız yutmak önerilmez; tohumlar önceden ıslatılarak veya yeterli sıvıyla birlikte tüketilmelidir. Yutma güçlüğü olan kişilerin bu konuda özellikle dikkatli olması gerekir. Ürün etiketindeki kullanım talimatına uyun. Bilimsel derlemeler chianın lif, yağ asitleri ve fenolik bileşik içeriğini ele alır; ancak klinik çalışmaların sonuçları tutarlı değildir ve chia bir tedavi ürünü olarak sunulmamalıdır. Kaliteli chia kuru, serbest akan ve kokusuzdur; topaklanma, küf veya acı yağ kokusu olmamalıdır. Bütün tohum sağlam kabuğu sayesinde oldukça dayanıklıdır. Öğütülmüş chia ve chia yağı ise havayla daha fazla temas ettiği için hızla acılaşabilir. Bütün tohumu serin ve kuru bir yerde, öğütülmüş ürünü ve yağı hava almayan bir kapta buzdolabında saklayın.

Kaynaklar

• Salvia hispanica L. | Plants of the World Online
  Botanik veri tabanı · Royal Botanic Gardens, Kew
• Ethnopharmacology, Nutritional Value, Therapeutic Effects, Phytochemistry, and Toxicology of Salvia hispanica L.: A Review
  Bilimsel · PubMed